Tóm tắt : Candide ou l'optimisme

Tại vùng Westphalia, trong lâu đài nguy nga của Bá tước Thunder-ten-tronckh, có một chàng trai trẻ tên là Candide, người sở hữu tính cách vô cùng dịu dàng, đầu óc ngay thẳng và tâm hồn thuần khiết nhất. Chàng được cho là con riêng của em gái Bá tước với một quý tộc nghèo ở vùng lân cận. Lâu đài nơi Candide sinh sống được coi là bề thế nhất vùng vì có cả cửa ra vào lẫn cửa sổ, còn ngài Bá tước là một trong những lãnh chúa quyền lực nhất. Vợ của ông, một mệnh phụ nặng khoảng ba trăm năm mươi bảng, luôn nhận được sự kính trọng lớn nhờ sự nghiêm trang của mình. Con gái họ là Cunégonde, mười bảy tuổi, có dung hạnh tươi tắn, đầy đặn và vô cùng hấp dẫn, trong khi con trai của họ cũng tỏ ra hoàn toàn xứng đáng với dòng dõi gia đình. Trong ngôi nhà này, thầy gia sư Pangloss được xem là một nhà thông thái tối cao. Ông chuyên giảng dạy môn triết học tự chế mang tên siêu hình-thần học-vũ trụ-ngớ ngẩn học. Pangloss luôn chứng minh một cách tài tình rằng không có kết quả nào mà không có nguyên nhân, và trong thế giới tốt đẹp nhất có thể này, lâu đài của Bá tước là nơi đẹp nhất và phu nhân là người tuyệt vời nhất. Ông khẳng định mọi vật được tạo ra đều có mục đích tối ưu, chẳng hạn như mũi sinh ra để đeo kính, chân để xỏ tất, và đá để xây lâu đài. Candide luôn chăm chú lắng nghe và tin tưởng một cách ngây thơ vào những lời giáo huấn đó. Đối với anh, hạnh phúc lớn nhất là được sinh ra làm Bá tước, tiếp theo là được làm tiểu thư Cunégonde, được nhìn thấy nàng mỗi ngày và được nghe những bài giảng của triết gia Pangloss. Một ngày nọ, khi đang dạo chơi trong khu rừng nhỏ cạnh lâu đài, Cunégonde vô tình bắt gặp Tiến sĩ Pangloss đang thực hiện một bài học thực hành vật lý với cô hầu gái của mẹ nàng. Vốn là người yêu thích khoa học, nàng chăm chú quan sát và thấu hiểu sâu sắc lý do đầy đủ, mối quan hệ nhân quả của thí nghiệm. Trở về với tâm trạng đầy xao xuyến, nàng thầm nghĩ mình và Candide cũng có thể trở thành nguyên nhân đầy đủ của nhau. Khi tình cờ chạm mặt Candide, cả hai đều đỏ mặt và bối rối không nói nên lời. Ngày hôm sau, ngay sau bữa ăn tối, Candide và Cunégonde vô tình gặp nhau phía sau một bức bình phong. Cunégonde làm rơi chiếc khăn tay, Candide nhặt lên và nàng khẽ nắm lấy tay anh. Chàng trai trẻ liền hôn lên tay tiểu thư một cách đầy nồng nhiệt và duyên dáng. Ngay sau đó, môi họ tìm đến nhau, ánh mắt rực lửa, đầu gối run rẩy và những cử chỉ dần trở nên táo bạo. Đúng lúc mối quan hệ nhân quả này đang diễn ra, Bá tước Thunder-ten-tronckh bất ngờ đi ngang qua. Chứng kiến cảnh tượng đó, ông lập tức nổi trận lôi đình, thẳng tay đuổi Candide ra khỏi lâu đài bằng những cú đá mạnh vào mông. Cunégonde ngất lịm đi, và ngay khi tỉnh lại, nàng liền bị phu nhân tát thẳng vào mặt. Toàn bộ lâu đài vốn được coi là đẹp đẽ và dễ chịu nhất thế gian bỗng chốc chìm trong cảnh hỗn loạn và tang thương.

Candide là một chàng thanh niên ngây thơ, được nuôi dưỡng tại lâu đài của Nam tước Thunder-ten-tronckh ở Westphalia. Tại đây, anh được hấp thụ triết lý lạc quan từ thầy Pangloss, người luôn truyền dạy rằng mọi thứ xảy ra đều tốt đẹp nhất trong cái thế giới tốt đẹp nhất này. Tuy nhiên, cuộc sống yên bình kết thúc khi Candide bị đuổi khỏi lâu đài vì lỡ yêu tiểu thư Cunégonde, con gái của Nam tước. Sau khi bị trục xuất, Candide bị bắt lính vào quân đội Bulgaria. Anh phải trải qua những trận đòn roi tàn nhẫn và chứng kiến sự khốc liệt, phi lý của chiến tranh giữa người Bulgaria và người Abares. Trốn thoát khỏi cuộc tàn sát, Candide chạy sang Hà Lan. Tại đây, anh được một người làm phép báp-tít tốt bụng tên là Jacques cứu giúp và tình cờ gặp lại thầy Pangloss, lúc này đã tàn tạ vì căn bệnh giang mai. Pangloss báo tin dữ rằng lâu đài đã bị phá hủy, còn Cunégonde cùng gia đình đã bị lính Bulgaria sát hại. Jacques đưa Candide và Pangloss cùng đến Lisbon bằng đường biển. Một trận bão lớn ập đến làm đắm tàu, khiến Jacques chết đuối, chỉ có Candide và Pangloss sống sót vào bờ đúng lúc một trận động đất dữ dội tàn phá Lisbon. Để ngăn chặn các thảm họa tiếp theo, chính quyền Lisbon tổ chức một buổi lễ thiêu sống người tội lỗi. Pangloss bị treo cổ vì những phát biểu triết học, còn Candide bị đánh đập dã man. Giữa lúc tuyệt vọng, một bà lão bí ẩn đã cứu chữa và đưa Candide đến gặp lại Cunégonde. Hóa ra nàng vẫn còn sống nhưng bị bán làm nô lệ và trở thành món đồ chơi chung của một nhà tài phiệt Do Thái tên là Don Issachar và ngài Đại phán quan Lisbon. Khi Don Issachar và ngài Đại phán quan lần lượt xuất hiện tại nhà của Cunégonde, Candide trong tình thế tự vệ đã ra tay giết chết cả hai người. Để trốn chạy sự trừng phạt của luật pháp, Candide, Cunégonde và bà lão gom góp tài sản, cưỡi ngựa trốn sang Cádiz, Tây Ban Nha, rồi lên tàu vượt đại dương sang Nam Mỹ. Trên chuyến hải trình này, bà lão kể cho họ nghe về quá khứ đầy bi kịch của mình. Từng là một công chúa Ý xinh đẹp, bà đã trải qua vô vàn biến cố kinh hoàng như bị cướp biển bắt cóc, bị bán làm nô lệ khắp nơi, chứng kiến mẹ mình bị phanh thây, chịu đựng nạn đói khủng khiếp và thậm chí bị cắt mất một bên mông để làm thức ăn cho quân lính. Câu chuyện đau khổ của bà lão hoàn toàn tương phản và thách thức triết lý lạc quan mà Pangloss từng giảng dạy cho Candide.

Candide, một chàng trai trẻ với bản tính hiền lành nhất và tinh thần ngây thơ, sống trong lâu đài của Nam tước Thunder-ten-tronckh ở Westphalia. Người ta đồn rằng anh là con ngoài giá thú của em gái Nam tước và một quý ông địa phương, người bị từ chối kết hôn vì không thể chứng minh đủ 71 đời tổ tiên quý tộc. Nam tước là một trong những lãnh chúa quyền uy nhất vùng, được mô tả một cách mỉa mai qua chi tiết lâu đài có cửa ra vào và cửa sổ, cùng một tấm thảm treo tường trong phòng khách. Phu nhân Nam tước, nặng khoảng 160 kg, rất được kính trọng và tiếp khách với phong thái trang nghiêm. Con gái họ, Cunégonde, 17 tuổi, xinh đẹp, tươi tắn, đầy đặn và hấp dẫn. Con trai Nam tước cũng được coi là xứng đáng với cha mình. Giáo sư Pangloss, nhà thông thái của gia đình, dạy môn "siêu hình-thần học-vũ trụ-học-hắc ám". Ông chứng minh một cách tuyệt vời rằng không có kết quả nào mà không có nguyên nhân, và trong "thế giới tốt đẹp nhất có thể này", lâu đài của Nam tước là lâu đài đẹp nhất và phu nhân Nam tước là phu nhân tốt nhất. Ông lý luận rằng mọi thứ đều được tạo ra vì một mục đích tốt đẹp nhất, ví dụ, mũi sinh ra để đeo kính, chân để mang bít tất, và đá để xây lâu đài, do đó Nam tước sở hữu một lâu đài tuyệt vời. Ông kết luận rằng mọi thứ "tốt đẹp nhất có thể". Candide lắng nghe và tin tưởng một cách ngây thơ, bởi anh thấy tiểu thư Cunégonde vô cùng xinh đẹp. Anh tin rằng sau niềm hạnh phúc được sinh ra làm Nam tước Thunder-ten-tronckh, niềm hạnh phúc lớn thứ hai là được làm tiểu thư Cunégonde, thứ ba là nhìn thấy cô mỗi ngày, và thứ tư là nghe giáo sư Pangloss giảng bài, nhà triết học vĩ đại nhất vùng. Một ngày nọ, khi đang đi dạo trong công viên gần lâu đài, Cunégonde nhìn thấy giáo sư Pangloss đang "dạy một bài học vật lý thực nghiệm" cho cô hầu gái dễ thương của mẹ cô. Với năng khiếu khoa học, Cunégonde lặng lẽ quan sát những "thí nghiệm lặp đi lặp lại", hiểu rõ "lý do đầy đủ" của giáo sư, các tác động và nguyên nhân. Cô trở về lâu đài với tâm trạng bối rối, suy tư, tràn đầy khao khát tri thức, tự hỏi liệu cô có thể là "lý do đầy đủ" của Candide, và anh cũng có thể là của cô. Cô gặp Candide khi trở về, cả hai đỏ mặt. Cô chào anh với giọng ngập ngừng, và Candide nói chuyện mà không biết mình đang nói gì. Ngày hôm sau, sau bữa tối, Cunégonde và Candide gặp nhau sau một tấm bình phong. Cunégonde vô tình làm rơi chiếc khăn tay, Candide nhặt lên, cô vô tư nắm tay anh, và chàng trai trẻ cũng vô tư hôn tay cô gái với sự mãnh liệt, nhạy cảm và duyên dáng đặc biệt. Môi họ chạm nhau, mắt họ bùng cháy, đầu gối run rẩy, tay họ đi lạc. Nam tước Thunder-ten-tronckh đi ngang qua tấm bình phong, và khi chứng kiến "nguyên nhân và kết quả" này, ông đã đá Candide ra khỏi lâu đài. Cunégonde ngất xỉu, và khi tỉnh lại, cô bị phu nhân Nam tước tát. Mọi người trong "lâu đài đẹp nhất và dễ chịu nhất có thể" đều thất thần.

Nỗi gian truân của Candide ở Bulgaria Sau khi bị trục xuất khỏi tòa lâu đài nguy nga, Candide lang thang vô định suốt một thời gian dài trong đau khổ. Chàng vừa đi vừa khóc, ngước mắt lên trời và luôn ngoảnh lại nhìn về nơi ở của tiểu thư Cunégonde xinh đẹp. Đêm đó, chàng phải đi ngủ với chiếc bụng đói ngay giữa đồng hoang trong làn tuyết rơi dày đặc. Ngày hôm sau, kiệt sức và không một đồng dính túi, Candide lết đến thành phố lân cận mang tên Valdberghoff-trarbk-dikdorff rồi dừng lại đầy buồn bã trước cửa một quán rượu. Tại đây, hai người đàn ông mặc trang phục màu xanh đã chú ý đến vóc dáng cao ráo của chàng. Họ tiếp cận, mời chàng dùng bữa một cách vô cùng lịch sự và khẳng định những người có diện mạo lẫn đức hạnh như chàng không bao giờ phải trả tiền. Nghĩ đến lời dạy của thầy Pangloss rằng mọi sự trên đời đều tốt đẹp nhất, Candide nhẹ dạ tin lời, nhận tiền của họ và đồng ý uống rượu chúc sức khỏe vua nước Bulgaria. Ngay lập tức, họ tuyên bố chàng đã trở thành chỗ dựa và là anh hùng của người Bulgaria, rồi xích chân chàng lại để giải về trung đoàn. Tại doanh trại mới, Candide nhanh chóng bị cuốn vào một chế độ huấn luyện quân sự vô cùng nghiêm ngặt và bạo lực. Chàng liên tục phải thực hiện các động tác quay trái, quay phải, nâng hạ gậy, ngắm bắn và chịu hình phạt đánh gậy đau đớn. Số trận đòn giảm dần từ ba mươi xuống mười roi khi chàng tiến bộ, khiến đồng đội kinh ngạc xem chàng như một thần đồng, dù bản thân chàng vẫn hết sức sửng sốt và không hiểu vì sao mình lại là một anh hùng. Khi mùa xuân đến, Candide quyết định tự ý đi dạo thẳng về phía trước vì tin rằng việc sử dụng đôi chân theo ý muốn là quyền tự do thiêng liêng của con người lẫn loài vật. Tuy nhiên, chàng đi chưa đầy hai dặm thì bị bốn người lính cao lớn khác đuổi kịp, trói chặt và áp giải vào một ngục tối. Tại ngục, người ta đưa ra tối hậu thư bắt Candide phải lựa chọn giữa việc chịu phạt roi ba mươi sáu lần bởi toàn trung đoàn hoặc nhận mười hai viên đạn chì vào đầu. Dù cố giải thích rằng ý chí con người là tự do và bản thân không muốn chọn bên nào, chàng vẫn buộc phải đưa ra quyết định. Candide chọn hình phạt roi và phải hứng chịu bốn ngàn nhát đánh từ hai ngàn binh sĩ, khiến toàn bộ cơ bắp và dây thần kinh từ gáy xuống lưng bị tổn thương nghiêm trọng. Không thể chịu đựng thêm trong lượt phạt tiếp theo, chàng cầu xin được bắn vào đầu. Đúng lúc Candide bị bịt mắt và quỳ gối, vua nước Bulgaria đi ngang qua. Nhờ sự thông tuệ của mình, nhà vua hiểu rằng chàng chỉ là một nhà siêu hình học trẻ tuổi, hoàn toàn ngây thơ trước sự đời, nên đã ban lệnh đại xá cho chàng. Sau đó, một người bác sĩ giỏi đã dùng các phương thuốc làm dịu do Discordes truyền dạy để chữa lành vết thương cho Candide trong ba tuần. Ngay khi chàng vừa mọc lại một chút da và có thể đi lại được, vua nước Bulgaria lập tức tuyên chiến và lao vào trận chiến với vua nước Abares.

Cuộc trốn chạy qua bom đạn và lòng người Cuộc chiến ác liệt diễn ra giữa hai phe Bulgares và Abares với sự tàn sát khủng khiếp của đại bác, súng trường và lưỡi lê, cướp đi sinh mạng của khoảng ba mươi ngàn người. Candide run rẩy trốn kỹ nhất có thể trước sự tàn sát này. Khi cả hai bên bắt đầu cử hành nghi lễ tạ ơn trong doanh trại của mình, chàng quyết định rời đi để suy ngẫm về nguyên nhân và kết quả ở một nơi khác. Chàng băng qua vô số xác chết để đến một ngôi làng của người Abare bị quân Bulgares thiêu rụi theo luật công pháp, chứng kiến cảnh tượng kinh hoàng khi người già, phụ nữ và trẻ em bị sát hại dã man. Chàng tiếp tục tháo chạy sang một ngôi làng của người Bulgares nhưng nơi đó cũng bị quân Abares tàn phá tương tự. Candide bước đi trên những mảnh xác và đống đổ nát để thoát khỏi vùng chiến sự, hướng về phía Hà Lan khi lương thực dần cạn kiệt, trong lòng không nguôi nhớ về tiểu thư Cunégonde. Đến Hà Lan, vì nghe danh đây là vùng đất giàu có và theo đạo Cơ Đốc, Candide hy vọng mình sẽ được đối xử tốt như thời còn ở lâu đài của ông Baron. Tuy nhiên, khi đi xin ăn, chàng bị những người nghiêm nghị đe dọa tống vào trại cải tạo. Chàng sấn đến xin giúp đỡ từ một diễn giả vừa thuyết giáo một giờ đồng hồ về lòng từ thiện trước đám đông. Khi bị gặng hỏi có ủng hộ chính nghĩa và có tin Giáo hoàng là Kẻ phản Chúa hay không, Candide bày tỏ quan điểm khiêm tốn về luật nhân quả và cầu xin miếng ăn. Tức giận vì câu trả lời vô thưởng vô phạt đó, người diễn giả xua đuổi chàng, còn vợ ông ta từ trên cửa sổ dội thẳng một xô chất bẩn lên đầu chàng vì tội hoài nghi điều này. Chứng kiến cảnh tượng tàn nhẫn đó, Jacques – một người tốt bụng thuộc giáo phái Anabaptist chưa từng chịu phép rửa tội – đã thương cảm cho số phận của Candide. Ông đưa chàng về nhà, tắm rửa sạch sẽ, cho chàng bánh mì, bia, tặng hai đồng florin và ngỏ ý dạy chàng làm việc trong xưởng sản xuất vải vóc của mình. Candide vô cùng xúc động trước sự tử tế này và càng củng cố niềm tin vào triết lý của thầy Pangloss rằng mọi sự trên đời đều tốt đẹp nhất. Hôm sau, khi đang đi dạo, chàng bất ngờ gặp một kẻ ăn xin có vẻ ngoài vô cùng tồi tội: khắp người đầy mụn nhọt, mắt lờ đờ, mũi bị gặm mòn, mồm méo xệch, răng đen sì, giọng khò khè từ cổ họng cùng những cơn ho dữ dội đến mức khạc ra cả răng.

Candide gặp lại người thầy triết học cũ của mình, Tiến sĩ Pangloss, trong một tình trạng vô cùng tồi tệ khi ông đã biến thành một kẻ ăn xin lở loét, kiệt quệ. Quá đỗi thương xót trước hình hài dị dạng của thầy, Candide dẫn ông vào chuồng ngựa của Jacques – người thợ nhuộm theo giáo phái Anabaptist tốt bụng – và cho ông ăn bánh mì để hồi sức. Tại đây, Pangloss báo một tin chấn động rằng lâu đài của Bá tước đã bị quân Bulgar phá hủy hoàn toàn, cha mẹ và anh trai của tiểu thư Cunégonde đều bị sát hại dã man, còn bản thân nàng thì bị hãm hiếp rồi bị đâm chết. Tin dữ khiến Candide đau đớn đến mức liên tiếp ngất đi. Khi tỉnh lại, anh hỏi thầy về nguyên nhân dẫn đến nông nỗi thê thảm này, và Pangloss trả lời rằng tất cả là do tình yêu. Ông giải thích mình đã lây bệnh giang mai từ Paquette, cô hầu gái của lệnh bà Bá tước. Pangloss thậm chí còn liệt kê một gia phả lây truyền chi tiết của căn bệnh, bắt nguồn từ một người đồng hành của Christopher Columbus. Dù căn bệnh đang gặm nhấm cơ thể, nhà triết học vẫn kiên định bảo vệ thuyết lạc quan của mình, khẳng định căn bệnh này là một thành phần tất yếu trong "thế giới tốt đẹp nhất có thể", bởi nếu Columbus không đến châu Mỹ và mang bệnh về thì nhân loại đã không có sô-cô-la hay thuốc nhuộm rệp son. Vì Pangloss không có một xu dính túi để chữa chạy, Candide đã đến cầu xin Jacques. Với tấm lòng nhân ái, Jacques đồng ý tiếp nhận và chi trả toàn bộ chi phí điều trị cho vị tiến sĩ. Sau quá trình chữa trị, Pangloss bình phục nhưng bị mất một mắt và một tai. Nhờ khả năng viết chữ đẹp và giỏi tính toán, ông được Jacques nhận vào làm kế toán. Hai tháng sau, Jacques có chuyến buôn bán sang Lisbon và quyết định đưa cả Candide lẫn Pangloss đi cùng trên tàu. Suốt chuyến hải trình, Pangloss liên tục giải thích cho Jacques hiểu vì sao mọi sự trên đời đều diễn ra theo cách tốt đẹp nhất. Ngược lại, Jacques không đồng tình với quan điểm đó, ông lập luận rằng con người đã làm tha hóa tự nhiên khi tự chế tạo ra đại bác, lưỡi lê để tàn sát lẫn nhau, cũng như tạo ra các trò gian lận tài chính. Pangloss lập tức phản bác, cho rằng những tai họa cá nhân chính là yếu tố cấu thành nên lợi ích chung, và càng nhiều tai họa riêng lẻ xảy ra thì tổng thể thế giới lại càng tốt đẹp. Ngay khi họ đang mải miết tranh luận, bầu trời bỗng nhiên tối sầm lại, gió lớn thổi dữ dội từ bốn phương và một trận cuồng phong kinh hoàng ập đến, tấn công con tàu ngay khi cảng Lisbon đã hiện ra trước mắt.

Trong một trận cuồng phong dữ dội trên biển, con tàu chở các nhân vật lâm vào tình cảnh vô cùng hỗn loạn khi buồm rách, cột buồm gãy và nước tràn vào thân tàu. Giữa lúc không ai chỉ huy, người thợ nhuộm tốt bụng Jacques theo giáo phái Anabaptist đã tích cực tham gia ứng cứu trên boong. Một thủy thủ thô lỗ bất ngờ đánh mạnh vào người Jacques, nhưng cú va chạm khiến chính gã thủy thủ mất đà rơi khỏi tàu và phải bám hờ vào mảnh vỡ cột buồm. Không màng hiểm nguy, Jacques lập tức lao đến cứu gã lên, nhưng một lực đẩy mạnh đã khiến ông bị hất văng xuống biển khơi sâu thẳm. Gã thủy thủ tráo trở thản nhiên nhìn ân nhân của mình bị sóng biển nuốt chửng mà không hề ứng cứu. Candide định nhảy xuống cứu Jacques nhưng bị nhà triết học Pangloss ngăn lại bằng lập luận tiên nghiệm rằng cảng Lisbon được tạo ra là để Jacques chết đuối tại đó. Con tàu sau đó vỡ đôi, toàn bộ hành khách đều thiệt mạng ngoại trừ Candide, Pangloss và gã thủy thủ tàn nhẫn kia. Vừa thoát chết đặt chân lên đất Lisbon, họ lại phải hứng chịu một trận động đất kinh hoàng làm rung chuyển thành phố. Biển sục sôi phá hủy các tàu neo đậu, lửa và tro bụi bao trùm các con phố, nhà cửa sụp đổ khiến hơn ba mươi ngàn cư dân bị chôn vùi dưới đống đổ nát. Trước cảnh tượng tang thương, gã thủy thủ lập tức tận dụng thời cơ để hôi của, uống rượu say sưa và mua vui với một cô gái ngay trên xác người chết, phớt lờ những lời thuyết giáo của Pangloss về lý trí vũ trụ. Candide bị thương và vùi lấp dưới đống đất đá, liên tục van xin thầy tìm giúp chút rượu và dầu để cứu mạng, nhưng Pangloss lại mải mê tranh luận về nguyên nhân địa chất của thảm họa và so sánh nó với trận động đất ở Lima, khẳng định mọi chuyện đã được chứng minh một cách tất yếu trước khi chịu đi lấy cho anh chút nước. Ngày hôm sau, hai thầy trò tìm thấy một ít lương thực trong đống đổ nát để hồi phục sức lực rồi tham gia hỗ trợ những người sống sót. Để cảm ơn, một số người dân đã mời họ một bữa ăn đạm bạc. Giữa bầu không khí u sầu, Pangloss cố gắng an ủi mọi người bằng việc tái khẳng định triết lý lạc quan của mình, cho rằng mọi thứ xảy ra đều là tốt đẹp nhất và mọi vật không thể ở một trạng thái khác với hiện tại. Một viên chức của Tòa án Dị giáo ngồi bên cạnh đã lên tiếng chất vấn Pangloss, lập luận rằng nếu mọi thứ đều hoàn hảo thì con người đã không có tội lỗi tổ tông hay sự trừng phạt của Chúa. Pangloss cố gắng giải thích rằng sự sa ngã của con người và tự do ý chí vẫn tồn tại hài hòa trong một thế giới tốt đẹp nhất có thể dưới sự chi phối của tính tất yếu tuyệt đối. Tuy nhiên, khi ông còn chưa kịp dứt câu, viên chức này đã ra hiệu cho cận vệ của mình, báo hiệu một cái bẫy nguy hiểm đang chờ đón nhà triết học.